TÜRKİYE VE DÜNYADA AĞAÇİŞLERİ  (ORMAN ÜRÜNLERİ) ENDÜSTRİSİ

Ağaçişleri endüstrisinin temelini ağaç ve dolayısı ile ormanlar oluşturmaktadır. Ağaç, yenilenebilir ve mevcut dağılımı ıslah edilebilir olması nedeniyle bugün de yarın da malzeme olarak son derece önemli bir kaynaktır.

Ormanlar yeryüzünde yaklaşık olarak 51 milyon kilometrekareye yayılmış durumdadır. Bu yeryüzünün yaklaşık olarak % 34’ü demektir. Orman yönünden Dünyanın en zengin bölgesi Güney Amerika’dır. Yaklaşık olarak kıtanın % 47’si ormanlarla kaplıdır. Rusya’nın %33, Kuzey ve Orta Amerika’nın % 30, Afrika ve Avrupa’nın % 27, Asya’nın % 17, Avustralya ve Pasifik Adaları’nın % 10’u ve Türkiye’nin %26’sı ormanlarla kaplıdır. Dünyadaki bu orman varlığından yılda 7 milyar m³ Türkiye’dekinden ise 20 milyon m³ tomruk ve bir o kadar da odun üretilmektedir. Bu kadar malzemenin işlenerek insanlığın hizmetinde kullanılması için ayrı bir bilgi, beceri, teknik ve teknoloji gerekmektedir ki  bu faaliyetlerin tümüne birden Ağaçişleri (Orman Ürünleri) Endüstrisi denir. Ormana dayalı bu endüstri genelde iki sınıfa ayrılır ve bu sınıflara dayalı ana ve alt faaliyet alanları ortaya çıkar. Ağaçişleri Endüstrisi ağaçların işlenmesi ile ilgilidir:

i) Ormanın oluşumu

Silvikültür

Ağaçlandırma

ii) Ağaçların işlenmesi

Temel hammadde endüstrisi

Yuvarlak odun

Tomruk

Odun

Yarı mamul malzeme endüstrisi

Kereste

Kaplama

Kontrplak

Kontrtabla

Yonga levha

Lif levha

Laminat

Form levhalar

Kompozitler

Yan sanayiler (Destek Endüstriler)

Kimyasal madde

Tutkal

Boya

Vernik

Plastik

Aksesuar

Makine-Teçhizat

El aletleri

Mamul Ürün Endüstrileri

Mobilya (Konut, Hastane, Okul, Park-bahçe, Şehir, Otel, vb.)

Yapı elemanları (Kapı, pencere, merdiven, Parke, lambri, vb.)

Ahşap yapılar (Ahşap evler, Büfeler, vb.)

Taşıtlar( Karoseri, Vagon, Uçak, Gemi, Yat, Kotra, Kayık vb.)

Özel Ürünler

Kurşunkalem

Müzik aletleri

Hediyelik eşya

Oyuncak

Odun kömürü

Kağıt

Orman varlığına dayalı olarak Ağaçişleri endüstrisinde 5000 civarında farklı ürün üretilebilmekte, bu endüstri ülkelerin ekonomik faaliyetlerinde önemli rol oynayabilmektedir. Öyle ki, bazı İskandinav, Uzakdoğu ve Amerika Kıtası Ülkelerinde Ağaçişleri Endüstrisine dayalı  ihracatın toplam ihracat içerisindeki payı % 60’lara dayanabilmektedir. Avrupa Mobilya Endüstrisi Birliği verilerine göre, Ağaçişleri endüstrisi  içerisinde sadece mobilya endüstrisindeki cirolar 2000 yılında 83,4 milyar Euro’ya ulaşmıştır. Bu miktar Asya ve Okyanusya ülkelerinde 25  milyar Euro, NAFTA ülkelerinde 50 milyar Euro, Japonya’da 20 milyar Euro’ya ulaşmıştır. Avrupa Birliği İçerisinde 23’er milyar Euro ile Almanya ve İtalya başı çekmektedir. World Furniture Markets Review verilerine göre, Avrupa Birliği, toplam mobilya ihracatının % 70’ini Türkiye’nin de dahil edildiği Ortadoğu Ülkelerine yapmaktadır. 

Türkiye‘de tüm imalat sanayiye ait toplam işyeri sayısının % 22,6’sını ve imalat sanayinde istihdam edilen tüm çalışanların % 9’ unu Ağaçişleri endüstrisi barındırmaktadır.Ayrıca, İmalat sanayi tarafından yaratılan katma değerin % 4’ü  bu endüstri tarafından yaratılmaktadır.  Bu değer Avrupa Birliği ülkeleri ile de (% 2-4) uyumludur. Yine, Türkiye deki 23 sektör arasında 1992’den bu yana en hızlı büyüyen ilk beş sektör arasında bulunan Ağaçişleri Sektörü Türkiye’nin en büyük altıncı sektörü durumundadır (1.Uluslar arası Mobilya Kongresi-1999, sektör verileri). Toplam işyeri sayısı, istihdam oranı ve yaratılan katma değer açısından olumlu göstergelere sahip ağaçişleri endüstrisi, ihracat açısından olumlu göstergeler sunmamaktadır. Ağaçişleri endüstrisinin toplam ihracattaki payı sadece % 0, 7 civarındadır. Bu değerler, bu alandaki eğitime önem verilmesini gerektirmektedir.

TÜRKİYE VE DÜNYA’DA AĞAÇİŞLERİ (ORMAN ÜRÜNLERİ-MOBİLYA&DEKORASYON) EĞİTİMİ

i)Türkiye’de Ağaçişleri Eğitimi

Ülkemiz ve Dünya’da işyeri sayısı, yaratılan istihdam ve katma değer açısından son derece önemli olan bu endüstrinin  ihtiyaç duyduğu her düzeyde kalifiye eleman ihtiyacının karşılanması için lise ve üniversite düzeyinde her ülkede farklı adlarla amaca yönelik eğitim kurumları oluşturulmuştur.

Türkiye’de bu alana yönelik en alt düzeyde teknik eleman yetiştiren eğitim kurumu Milli Eğitim Bakanlığı’na bağlı Meslek Liseleri’dir. Bu okullarda, Ağaçişleri ve Mobilya &Dekorasyon Bölümleri adı altında 3 yıllık eğitimle, Anadolu Teknik ve Meslek Liselerinde ise 4 yıllık eğitimle teknik eleman yetiştirilmektedir. Bu elemanlar genellikle ağaçişleri-mobilya işletmelerinde makine operatörü- usta gibi görevlerde çalışmaktadırlar. Ayrıca, hala hazırda bu endüstride çalışmakta olan küçük yaştaki eğitimsiz çocukların eğitimi için çıraklık okulları da bulunmaktadır.

Bu endüstrinin yönetici ihtiyacı ise, üniversitelerin bu alana yönelik eğitim veren ilgili bölümlerinden  karşılanmaktadır. Bu bölümler aşağıdaki şekilde sınıflandırılmaktadır:

Meslek Yüksek Okulları Ağaçişleri ve Mobilya-Dekorasyon Bölümleri

Meslek yüksek okulları iki yıllık bir eğitim vermekte olup, meslek lisesi eğitiminden sonra sınavsız geçiş yoluyla öğrenciler bu okullara belirli bir prosedüre bağlı olarak sınavsız olarak girebilmektedirler. Mezuniyetten sonra, bu endüstride tekniker unvanıyla yönetici yardımcısı olarak istihdam edilmeleri öngörülmektedir.

Tablo : Ülkemizdeki 2 yıllık eğitim veren Mobilya ve Dekorasyon Bölümleri

Tablo : Ülkemizde 2 Yıllık Eğitim veren Yeni Açılan Meslek Yüksek Okulları (Sınavsız Yerleştirme Yapılan Okullar)

Teknik Eğitim Fakülteleri Mobilya- Dekorasyon Bölümleri

Bu bölümlerde dört yıllık bir alan eğitimi verilmekte olup, amaç, meslek liselerinde bu alan için ihtiyaç duyulan öğretmenleri yetiştirmektedir. İstisnai olarak bu bölüm mezunları özel sektörde de çalışabilmektedirler.

Tablo : Ülkemizde 4 yıllık eğitim veren Mobilya – Dekorasyon Eğitimi Bölümleri

Orman Fakülteleri Orman Mühendisliği ve Orman Endüstri Mühendisliği Bölümleri

Orman Mühendisliği bölümleri orman silvikültürü ve yetiştirilmesine yönelik eğitim verirken Orman Endüstri Mühendisliği Bölümleri orman ürünlerine dayalı olarak eğitim vermektedir. Orman Bakanlığı’nın ihtiyaç duyduğu yönetici personelin yetiştirilmesi hedeflenmektedir. Mezunlar özel sektörde de çalışmaktadırlar.

Tablo : Ülkemizdeki 4 yıllık eğitim veren Orman Mühendisliği bölümleri

Mesleki Teknoloji Yüksek Okulu Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Bölümü

Ahşap ve ahşap türevi malzemeleri kullanarak endüstri mühendisliği ilkeleri çerçevesinde sonuç ürüne dönüştürmeye yönelik eğitim vermektedir. Tamamen bu endüstrinin ihtiyaç duyduğu teknik ve idari personelin yetiştirilmesine yönelik bir program yürütülmektedir.

ii) Dünya’da Ağaçişleri Eğitimi

Dünya’da ise Ağaçişleri (Orman Ürünleri ) Endüstrisi’nde “Wood Science And Technology”, “Forest Products”, “Wood Products”, “Natural Resources”, “Furniture Design and Manufacturing”, “Wood and Paper Science”, “Wood Products Enginering” gibi adlarla hemen hemen her ülkede bir veya birkaç üniversitede bu alana yönelik eğitim veren bölüm bulunmaktadır. Bu bölümlerin yer aldığı Dünyadaki üniversitelerin bazıları aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Ayrıca, aynı üniversitelerde Bu alana yönelik master (MSc.) ve Doktora (PhD) eğitimi de verilmektedir. Ağaçişleri alanına yönelik Master ve Doktora eğitimi veren üniversiteler tablo olarak sunulmuştur.

AĞAÇİŞLERİ ENDÜSTRİ MÜHENDİSLİĞİ EĞİTİMİ

Türkiye’de  Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Eğitimi

Adından da anlaşılabileceği gibi Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği’nin “Ağaçişleri” ve “Endüstri Mühendisliği” olmak üzere iki boyutu vardır. Ağaçişleri, ana hammadde ağaç olmak üzere, ağacı mekanik işlemler sonucu kereste, kaplama, kontrplak, kontratabla, yonga levha ve lif levha gibi ara ürünlere ve bu ara ürünleri de ağırlıklı olarak sabit ve hareketli mobilyalar olmak üzere dayanıklı tüketim ürünlerine dönüştürme süreci olarak tanımlanabilir. Bu sürece girdi sağlayan yapıştırıcı, boya-vernik, düşeme malzemeleri, aksesuar, makine vb üreticileri de Ağaçişleri alanı içerisinde yer alır.

Endüstri Mühendisliği ise, üretimi düşünülen ürün ve hizmetlerin istenilen kalite standartlarında önceden tespit edilmiş bir süre içerisinde ve en düşük maliyetle elde edilebilmesi için üretimde etkili olan tüm değişkenlerin sistematik olarak optimize edilmesini ve bu sistemin sürekli olarak geliştirilmesini hedefleyen bir mühendislik alanıdır. Bu amaç için ürün tasarımı, üretim mühendisliği, süreç tasarımı, üretim planlaması ve fiziksel fabrika planlaması gibi ÜRETİM SİSTEMİ TASARIMI ’na ilişkin; üretim ve stokların kontrolü, kalite kontrol, maliyet analizi, bakım-yenileme gibi ÜRETİM SİSTEMİNİN İDAMESİ ve KONTROLÜ ’ne ilişkin alt sistemlerden yararlanılır. Endüstri Mühendisliği bunlara ek olarak finansman, tedarik, pazarlama, AR-GE, personel planlaması, ücretlendirme ve muhasebe gibi diğer işletme alt sistemleriyle de ilişki içersindedir.

Bu açıklamalar ışığında Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği (AEM) ise “masif ahşap ve/veya ahşap kökenli malzemeleri veya bunları kompozit bir yapı içinde kullanarak üretimi düşünülen bir ürünün istenilen kalite standartlarında, tespit edilen sürede ve en düşük maliyetle imal edilebilmesi için üretim sistemi tasarımı ile bu üretim sisteminin idame ve kontrolüne ilişkin alt sistemleri kullanarak ana optimizasyon sistemini kurmaya yönelik bir mühendislik disiplini” olarak tanımlanabilir.

Sektörel (Mobilya /Ağaçişleri) boyutu ile genel Endüstri Mühendisliği bölümlerinden ve sonuç ürüne yönelik yapısıyla da Orman Endüstri Mühendisliği bölümlerinden ayrılır. Endüstri Mühendisliğinden ayrıldığı temel nokta; sektörel boyutudur. Orman Endüstri Mühendisliği disiplininden ayrıldığı nokta ise, ahşap veya ahşap kökenli ara ürünler yerine hedefin başta mobilya ve yapı elemanları olmak üzere, her türlü ahşap/ahşap kökenli malzemelerin veya bu malzemelerin kompozit bir yapı içersinde kullanıldığı sonuç ürünlerin imalatına yönelmesi ve eğitimin bu hedefe uygun olarak şekillendirilmesidir. Buradan hareketle; kapı, pencere, merdiven, tavan-taban-yer döşemeleri(parke, lambri) gibi ahşap yapı elemanları, ahşap ev teknik tasarım ve üretimi, ahşap yat-kotra yapımı, hediyelik eşya ve oyuncak tasarım ve üretimi, ahşap işleme makine ve teçhizat üretimi, tutkal-boya-vernik üretimi gibi alanlar eğitimin hedefleri arasındadır. Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği, İngilizce “Wood Products Engineering” veya “Wood Products Industrial Engineering” olarak bilinen disiplinin karşılığıdır. Eğitimin temeli “Bir işlemi yapmasını bilmeden yaptırtmak mümkün değildir” yönetim ilkesine oturtulmuştur. Bu doğrultuda, eğitim programı sonuç ürüne yönelik tasarım-proje, malzeme bilimi ve teknolojisi, ve üretim yönetimi ana konularına göre şekillendirilmiş ve eğitim bölüm içi ve endüstriyel stajlarla desteklenmiştir.

Dünyada Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Eğitimi

Türkiye’de tek olan Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Bölümü Dünyada isim yapmış bazı üniversitelerde de mevcuttur. Bunlardan ulaşılabilenlerin listesi aşağıda, üniversite ve bölüm tanıtımları ekte sunulmuştur:

State University of New York (SUNY), Faculty of Construction Management and Wood Products Enginnering

Oregan State University, Department of Wood science and Engineering

University of California, Wood Products Engineering

University of Limerick, College of Engineering,  Wood Science and Technology

North Caroline State University, Industrial Engineering of Furniture Manufacturing, and İndustrial Engineering of wood Products

Purdue University,Depertment of Forestry and Natural Sciences, Wood Products Industrial Enginering

Washington State University, Wood Materials and Engineering

Virginia Polytechnic Institute and State University, Department of Wood Science and Forest Products, Wood Engineering

İş Olanakları:

Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Bölümü 2002-2003 Güz sömestre sonuna kadar 891 mezun vermiş olup 41 adet de yüksek lisans mezunu vardır.

Ağaçişleri Endüstri Mühendisliğinin yukarıda verilen açılımı doğrultusunda, Ağaçişleri Endüstri Mühendisleri sektör içinde yer alan tüm ara ürün, sonuç ürün ve yan endüstrilere yönelik faaliyetlerde bulunan her ölçekte firmanın proje, pazarlama, satış, üretim, kalite kontrol, üretim planlama ve AR-GE departmanlarında mühendis veya yönetici olarak görev yapmaktadırlar. Sektörün isim yapmış büyük firmalarında genel müdür seviyesinde görev yapan AEM mezunları da bulunmaktadır. Ayrıca Ağaçişleri Endüstri Mühendislerinin bir kısmı da kendi firmalarını kurarak, üretim, pazarlama ve yatırım danışmanlığı, tasarım-proje ve dekorasyon gibi alanlarda faaliyet göstermektedir.

Milli Eğitim Bakanlığı’nda öğretmen, Bayındırlık Bakanlığı’nda ve Afet işleri Genel Müdürlüğü’nde Mühendis, Belediyelerde mühendis olarak ve askeriye ve emniyette çalışan Ağaçişleri Endüstri mühendisleri vardır.

Başta Türki Cumhuriyetler olmak üzere Bulgaristan, Romanya, Almanya ve Kanada’da uluslararası firmalarda çalışan Ağaçişleri Endüstri Mühendisleri de bulunmaktadır.

Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Bölümü’nün 30 yıllık bir geçmişi olması, Ağaçişleri Endüstrisine yönelik eğitim veren birçok bölüm olması, ve bu alanın interdisiplinerliği nedeniyle Mimarlık, İç Mimarlık, Endüstri Mühendisliği , İşletme, Endüstri Ürünleri Tasarımı gibi branşların da bu alana  eleman yetiştirmesine rağmen şu ana kadar iş bulma sorunu yaşanmamıştır. Bu endüstrinin dinamikliği, ülke milli gelirinin sürekli artması, ve üretilen ürünlerin giderek zorunlu tüketim ürünleri grubuna girmesi nedeniyle gelecekte de iş bulma ile ilgili bir sorun olacağı düşünülmemektedir.

Ağaçişleri endüstrisinin  bir alt kolu olan mobilya endüstrisinde faaliyet gösteren firmaların  üniversite mezunu yönetici personel teminine yönelik günlük gazetelere vermiş oldukları 204 adet iş ilanının analizine göre Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Bölümü ve Mezunlarının etkinliği  ortaya çıkmaktadır.

 Analizde  herhangi bir yoruma kaçmadan, gazete ilanında direkt olarak değinilen unvanlar analize alınmıştır. Buna göre, ilanların  %15,2’sinde Ağaçişleri Endüstri Mühendisi, %7,8 ’inde Endüstri Mühendisi, %4,4’ ünde Endüstri Ürünleri Tasarımcısı, %16,6’sında İç Mimar, %7,4’ünde İşletme/İktisatçı, %17,6’sında Mimar, %2,5’unda mühendis, %1,5’uğunda Orman Endüstri Mühendisi, %10,8’inde Üniversite Mezunu arandığı ortaya çıkmış, %16,2’sinde aranan kadro için herhangi unvan belirtilmemiştir (Burdurlu, 2002). Yeni kurulan birçok firmanın Ağaçişleri Endüstri Mühendisliği Formasyonunu bilmediği düşünülürse, üniversite mezunu ve belirsizlerin orana etki ettirilmesi ile bu alanın istihdam oranı % 30’lara kadar çıkabilir.

Türkiye Mobilya Endüstrisi Firmaları, daha önce belirtilen işletme bölümleri için Ağaçişleri Endüstri Mühendisi (AEM), Endüstri Mühendisi (EM), Endüstri Ürünleri Tasarımcısı (EÜT), İç Mimar (İM), İşletmeci / İktisatçı (İŞ / İK), Mimar (Mİ), Mühendis (MÜ), Orman Endüstri Mühendisi (OEM), Üniversite Mezunu (ÜM) unvanlarını tercih etmektedir. Toplam 204 ilanda, işletme bölümlerine göre istihdam edilmek istenen unvanların dağılımı da  aşağıdaki tabloda verilmiştir.

İşletme bölümlerine göre istihdam edilecek unvan yüzdeleri incelendiği zaman Üretim ve Planlama bölümlerinde ağırlıklı olarak Ağaçişleri Endüstri Mühendisleri tercih edilirken planlamada Endüstri Mühendisleri de en çok tercih edilen unvan durumundadır. Tercih belirtilmeyen yüzde de dikkat çekicidir. Fabrika Müdürlüğü / Genel Müdürlük pozisyonları için de Ağaçişleri Endüstri Mühendisi tercihi ön plana çıkmaktadır.

Pazarlama ve pazarlama alt bölümlerine göre ilanlar analiz edildiğinde genelde Mimar ve İç Mimar istihdam etme isteği ön plana çıkmaktadır. Genel anlamda pazarlamada İç Mimar (%23), Show-room’da Mimar (%34,4), Satışta İşletme / İktisat (%22,7), Tasarımda Mimar (%29,2), Projede İç Mimar (%37,9), Kalitede Endüstri Mühendisi (%33,2), Fabrika Müdürlüğü’nde Ağaçişleri Endüstri Mühendisi (%42,8) unvanları ön plana çıkmaktadır.Sonuçlar grafik olarak da Şekil 3’de verilmiştir.

Bölümlere yönetici pozisyonunda çalışan istihdam etmek isteyen işletmeler, önemli oranlarda herhangi bir unvan belirtmeden sadece Üniversite Mezunu kısıtı ile veya hiçbir şey belirtmeden ilan vermişlerdir. Bu da Türkiye Mobilya Endüstrisi işletmelerinin bu alanlarda eğitim veren eğitim kurumlarından pek de haberdar olmadığı sonucunu getirmektedir. İlanlarda belirtilen aranan özellikler tam olarak bazı unvanları tanımlarken, net olarak herhangi bir unvan belirtilmemiştir.